X
تبلیغات
ناگفته های گفتنی - سفته و نحوه تکمیل و وصول آن ونقش سفته در معاملات دولتی (قسمت اول )
گلایه-مشکلات-خانواده-دین-بیماریها-محدودیتها-باورها-خواسته ها-انتظارات-عشق-قانون

یکی از مواردی که بر اساس آیین نامه تضمینات معاملات دولتی به عنوات تضمین مجاز شناخته شده است سفته است. هیئت وزیران در جلسه مورخ ۴/۸/۱۳۸۲ بنابه پیشنهاد شماره ۵۳۲۱۲/۱۰۱ مورخ ۲۸/۳/۱۳۸۲ سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور و به استناد ماده (۶) قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت ـ مصوب ۱۳۸۰ـ آیین نامه تضمین برای معاملات دولتی را تصویب نمود: 

بر اساس ماده3   آن انواع ضمانت های معتبر در معاملات دولتی به شرح زیر است:

الف ـ ضمانت نامه بانکی.

ب ـ ضمانت نامه های صادرشده از سوی موسسات اعتباری غیربانکی که دارای مجوز لازم ازطرف بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران هستند.

ج ـ وجه نقد.

د ـ سفته با امضای صاحبان امضای مجاز با مهر شرکت.

ه- سایر همانگونه که میدانید بند "د" سفته با امضای صاحبان امضای مجاز با مهر شرکت را به عنوان تضمین مجاز معرفی کرده است  براساس بند "ب" ماده 5 برای تضمینهای مازاد بر 30 میلیارد ریال 5 درصد تضمین اخذ میشود که 2.5 درصد آن را میتوان سفته اخذ کرد 0

ب- تضمین انجام تعهدات : مبلغ تضمین انجام تعهدات معادل پنج درصد ( 5% ) مبلغ اولیه پیمان ( مبلغ پیشنهادی پیمانکار ) است. تضمین معتبر برای انجام تعهدات برحسب درصدی از مبلغ اولیه پیمان بصورت ضمانت نامه های بند الف تا ج و قسمتی از آن نیز به صورت ضمانت نامه های الف تا ج و علاوه بر آنها ضمانت نامه های نوع "د " که سفته  میباشد:       با توجه به قوانین موجود  بسیاری از مواقع و بنا به شرایط استفاده از سفته به عنوان تضمین مورد نظر دستگاههای اجرایی ضرورت پیدا میکند اما بسیاری از حسابداران و مسولین مالی و ذیحسابان ادارات دولتی و شرکتها و شهرداریها با کم و کیف و شرایط تکمیل سفته آشنا نیستند بنابراین ممکن است از قبول سفته به عنوان تضمین سر باز زنند و یا با عدم رعایت شرایط صدرور و ضمانت سفته خود را در موقعیت های چالش برانگیز میگذارند.

 آنچه در این مقاله آمده است راهنمای عملی و ساده برای درک و فهم  موجودیت سفته و قدرت اجرایی آن و همچنین در بر گیرنده شیوه و روش  ساده برای تکمیل کلیه بندهای آن و روش وصول و یا انتقال و خرید و فروش درخواست ضامن چه به وسیله اشخاص حقیقی و چه اشخاص حقوقی خواهد بود  در پایان مقاله روشهای ثبت حسابداری و همچنین روشهای اعمال نرخهای تنزیل را به طور مختصر توضیح خواهم داد . امید که مورد استفاده قرار گیرد.

 ● تعریف سفته: سندی است که به موجب آن امضا کننده تعهد می کند که مبلغی وجه در زمان معین یا به محض مطالبه از سوی دارنده، در وجه حامل یا شخص معین یا به حواله کرد آن شخص کارسازی کند. سفته قائم به وجود دو شخص است: صادر کننده که مدیون و بدهکار است و شخص دیگر که ممکن است در هنگام صدور سفته معین یا نامعلوم باشد. در صورتی که سفته برای شخص معینی صادر شود، نام و نام خانوادگی او در سفته آورده می شود در غیر این صورت به جای نام او نوشته می شود در وجه حامل. در مورد اول، شخص معین و در مورد دوم، دارنده سفته در مقابل صادر کننده طلبکار می شود و باید مبلغ سفته را در سررسید آن بپردازد. اگر سفته عندالمطالبه باشد، صادر کننده باید به محض مطالبه مبلغ آن را پرداخت کند

طبق ماده 307 ق ت سفته یا فته طلب سندی است که به موجب آن امضا کننده تعهد می کند مبلغی در موعد معین و یا هر وقت که حامل یا شخصی که سفته را در اختیار دارد، پولش را طلب کند بپردازد. اگر چه سفته حالا دیگر با ظهور چک ، جایگاه اولیه خود را از دست داده است ، اما هنوز دارای اعتبار و پشتوانه قانونی بالایی است و اگر مطابق قانون تنظیم شده باشد، دارنده آن از مزایای قانونی برخوردار است که اسناد عادی دارای چنان اعتباری نیستند و در مقابل چک از ارزش و اعتبار بالاتری برخوردار است. شاید تنها دلیل رواج بیشتر چک نسبت به سفته ، سهولت در صدور و وصول چک است ، چرا که خیلی راحت می شود با گرفتن یک دسته چک ، هر مبلغی که دوست داشته باشید از یک تومان تا هر چند میلیارد و تریلیارد تومان که می خواهید چک صادر کنید و به دست خلق الله بدهید، اما درباره سفته این طوری نیست و صادر کننده باید برابر با مبلغی که قرار است تعهد بدهد، اوراق سفته را از بانک یا مراکز فروش آن بخرد و روی آنها به تعهد اقدام کند.

 همچنین یکی از اسناد تجاری که اشخاص عادی و بازرگانان در معاملات خود از آن استفاده می کنند، «سفته» است. سفته یک سند تعهد پرداخت می باشد که در آن امضا کننده متعهد می شود مبلغ مندرج در آن را پرداخت کند. اگر دارنده سفته بخواهد از مزایای قانونی این سند استفاده کند، باید با مقررات آن آشنا باشد در غیر این صورت دارنده آن نمی تواند از امتیازات این سند تجاری بهره مند شود و تنها قادر خواهد بود در دادگاه به عنوان یک نوشته عادی به آن استناد کند.  

بیشتر شهروندان گمان می کنند که چون سفته در فرم های چاپی و تمبردار تهیه و توزیع می شود، سندی رسمی محسوب می شود و قانونگذار از آن (مانند چک) حمایت کیفری می کند یعنی در صورت عدم پرداخت وجه در سر رسید معین صادر کننده آن قابل تعقیب کیفری و در نهایت قابل مجازات می باشد. در صورتی که سفته سندی است تجاری که اگر مطابق قانون و با رعایت تشریفات مربوطه تنظیم شود، دارنده آن از مزایایی بهره مند می شود که اسناد عادی از آن برخوردار نیستند· 

آیا سفته مانند چک قابل انتقال به دیگری است؟ عبارت «حواله کرد» در سفته به شخص این اختیار را می دهد که سفته را به دیگری واگذار کند. البته اگر عبارت حواله کرد نیز وجود نمی داشت، دارنده سفته می توانست با ظهرنویسی (پشت نویسی) آن را به شخص دیگری انتقال دهد.

ظهرنویسی( پشت نویسی):  یعنی آن که دارنده  سفته مطالبی را که در برگیرنده هدف او از دریافت یا انتقال سفته است در پشت آن نوشته و در زیر این مطلب، امضا می کند، پس ظهرنویسی برای انتقال سفته به دیگری یا وصول وجه آن است. اگر ظهرنویسی برای انتقال باشد، دارنده جدید سفته دارای کلیه حقوق و مزایایی می شود که به آن سند تعلق دارد. انتقال سفته با امضای دارنده آن به عمل می آید. دارنده سفته می تواند برای وصول وجه آن به دیگری وکالت دهد که این عمل را برای او انجام دهد. اصولاً ظهرنویسی برای انتقال است، اما اگر برای وکالت در وصول باشد، باید این موضوع در پشت سفته تصریح شود و به امضای ظهرنویس برسد. در واقع کسی که (با ظهرنویسی) وکالت در وصول سفته پیدا می کند، مانند دارنده سفته حق اقامه دعوی را نیز برای وصول آن خواهد داشت.

اگر سفته با ظهرنویسی های متعدد به اشخاص گوناگون منتقل شود، در این حالت دارنده سفته برای مطالبه وجه آن به چه کسی می تواند رجوع کند و به بیان دیگر چه کسی مسوولیت پرداخت دارد؟ کسی که سفته را امضا کرده و ظهرنویس ها همگی در مقابل دارنده آن «مسوولیت تضامنی» دارند، یعنی دارنده سفته در صورت عدم پرداخت و واخواست، می تواند به هر کدام از آن ها که بخواهد (به صورت منفرد) یا به دو یا چند یا تمامی آن ها (به صورت دسته جمعی) مراجعه کند. همین حق رجوع را هر یک از ظهرنویس ها نسبت به صادر کننده سفته و ظهرنویس های ماقبل خود دارد. بنابراین صادر کننده به علاوه ظهرنویس ها، همگی مسوول پرداخت وجه سفته خواهند بود. بدین ترتیب انبوهی از مسوولیت ها برای پرداخت مبلغ مندرج در سفته ایجاد می شود. این مسوولیت در اصطلاح «مسوولیت تضامنی» نامیده می شود.

آیا می توان از صادر کننده سفته ضامن خواست؟ پرداخت وجه سفته را می توان ضمانت کرد. این ضمانت ممکن است در رابطه با صادر کننده یا ظهرنویس ها صورت گیرد. در این صورت ضامنی که ضمانت صادر کننده یا ظهرنویس را کرده، فقط با کسی مسوولیت تضامنی دارد که از او ضمانت کرده است.

نحوه اخذ ضمانت در ظهر( پشت) سفته: 1-   ضمانت توسط اشخاص حقیقی 2-   ضمانت توسط اشخاص حقوقی مانند شرکتها

ضمانت اشخاص حقیقی: برای اخذ ضامن و تعهد وی به پرداخت وجه سفته همراه با متعهد( پیمانکار) عبارت ذیل در قسمتی از فضای خالی پشت سفته نوشته و به امضای ضامن یا ضامنین که بر اساس آنچه در قبل گفته شد هویت آنها شناسایی و اثبات شده است و مدارک آنها نیز اخذ شده است  برسد.

اینجانب ............ فرزند................دارای شناسنامه شماره..............متولد سال ........ کد ملی...................... صادره از ..... اهل.............ساکن........................کدپستی .................. شماره تماس همراه........... و ثابت ............... منفردا و مشترکا و متضامنا همراه با متعهد پرداخت وجه سفته را در سررسید تعهد نمودم.                                                                                 تاریخ    امضاء ·       

ضمانت اشخاص حقوقی:   این عبارت  در صورتی که ضامن اشخاص حقوقی مانند پیمانکار هم صنف خودش باشد به این ترتیب تغییر میکند.  

شرکت ........... ثبت شده به شماره  ...... نزد اداره ثبت شرکتهای ثبت اسناد و املاک شهرستان       و  دارای مجوز شماره.....     به نشانی ............   کد پستی ........... تلفن ثابت ................................ و همراه ............... به نمایندگی آقا/خانم...........................و ............. صاحبان امضاء مجاز شرکت برابر آخرین آگهی تغییرات منتشر شده در روزنامه رسمی شماره ................. مورخ ...........به عنوان ضامن  منفردا و مشترکا و متضامنا همراه با متعهد پرداخت وجه سفته را در سررسید تعهد نمودم.       تاریخ             امضاء     ·       

ارکان سفته: 1-   امضاء  و یا مهر متعهد

 2-   تاریخ صدور سفته

 3-   مبلغی که باید تادیه شود که بایستی ی  به حروف نوشته شود.

 4-   گیرنده وجه سفته

 5-   تاریخ پرداخت وجه سفته

 6- تاریخ سفته: تاریخ سفته باید به تمام حروف و به خط متعهد سفته و یا ( شخصی که سایر بند های سفته را مینویسد)  و در حضور مسول مربوطه و در زمان تنظیم قراردادتکمیل شود به نحوی که تاریخ قرارداد و تاریخ سفته  ترجیحا یکی باشد.

سر رسید سفته: هنگام اخذ سفته به عنوان تضمین در معاملات دولتی  و شرکتها و شهرداریها نیاز به قید تاریخ سررسید نمی باشد و سفته ترجیحا بدوت تاریخ سررسید و یا با درج عبارت ( عند المطالبه) اخذ شود و محل سررسید خالی بماند.

 گیرنده  وجه سفته : در مقابل عبارت ( به حواله کرد)  در متن سفته عبارت نام دستگاه اجرایی مانند( شهرداری سرابله) نوشته  شود.

متعهد سفته: در قسمت مشخصات متعهد چنانچه متعهد پیمانکار شخص حقیقی باشد مشخصات کامل شناسنامه ای برابر شناسنامه و کارت ملی با اخذ کپی شناسنامه و کارت ملی برابر اصل شده و اگر متعهد شرکتها و مهندسین مشاور و موسسات خدمات مالی و حسابداری و مدیریتی باشد مشخصات کامل شرکت از روی مندرجات آخرین تغییرات رسمی از جمله شماره ثبت و تاریخ و ...... و از امضاء کنندگان سفته (صاحبان امضاء مجاز) مانند مدیر عامل و رییس هیات مدیره و با توجه به آگهی تغیرات چاپ شده در روزنامه رسمی کشور مدارک شناسایی معتبر دریافت و ترجیحا کپی مدارک شرکت و صاحبان مجاز ضمیمه شود. علاوه بر آن شماره تماس ثابت و همراه و همچنین آدرس شرکت و آدرس مدیران صاحب امضاء اخذ و در محل محل اقامت  سفته نیز درج شوند.

 سقفی برای یک سفته  هر برگ سفته سقف خاصی برای تعهدکردن دارد ، مثلا اگر روی سفته ای نوشته شده باشد تا «یک میلیون ریال» یعنی آن سفته حداکثر برای تعهد 100 هزار تومان دارای اعتبار است و با آن نمی توان به پرداخت مثلا 200 هزار تومان تعهد کرد. نحوه تهیه ( خرید سفته) سفته را از باجه های بانک ملی باید تهیه نمود اگرچه امروزه در بازار نیز افرادی هستند که سفته به فروش میرسانند ولی لازم است توضیح دهم که اولا در این جور مواقع سفته را به مبلغی گرانتر از بهاء واقعی آن  میفروشند دوما ممکن است با توجه به روشهای متعدد جعل اسناد از اعتبار واقعی برخوردار نباشد و یا جعلی باشند.

 بهاء سفته: قيمت فروش سفته سه‌ هزارم مبلغ اسمي سفته مي‌باشد که روي سفته ثبت شده است.مثال: مبلغ سفته اگر تا 200.000.000 ریال باشد بهاء آن 600.000 ریال است .

سفته را چطوری تنظیم کنیم؟ طبق ماده 308 سفته علاوه بر امضا یا مهر باید دارای تاریخ بوده و علاوه بر این ، اطلاعات زیر هم روی آن ثبت شود:   مبلغی که باید پرداخت شود، نام و نام خانوادگی گیرنده وجه ، تاریخ پرداخت وجه ، علاوه بر اینها نوشتن نام و نام خانوادگی صادر کننده ، اقامتگاه وی و محل پرداخت سفته نیز ضروری است. در صورتی که سفته برای شخص معینی صادر شود، نام و نام خانوادگی او در سفته آورده می شود، در غیر این صورت به جای نام او نوشته می شود در «وجه حامل». در صورتی که نام خانوادگی یک شخص معین نوشته شود، این شخص طلبکار می شود و در غیر این صورت هر کسی که سفته را در اختیار داشته باشد طلبکار محسوب می شود و می تواند در سر رسید سفته مبلغ آن را طلب کند  البته اگر سفته عندالمطالبه باشد، صادرکننده باید به محض مطالبه مبلغ آن را پرداخت کند.

 آیا میتوان سفته مشروط صادر کرد؟ در حالی كه مطابق ماده۱۸۴ قانون مدنی، عقد ممكن است مشروط یا معلق باشد، لیكن در قلمرو حقوق تجارت، شرط و قید با طبیعت اسناد تجاری و تسریع و تسهیل گردش این اسناد سازگاری ندارد. طبیعت سند تجاری اقتضا میكند كه متضمن هیچ گونه قید و شرطی نباشد چرا كه هر قید و شرطی مانع از ایفای نقش صحیح و اصولی سند تجاری خواهد بود. صفت تنجیزی سند تجاری به این معنا است كه پرداخت وجه مندرج در سند تجاری مشروط و معلق به قید و شرطی نباشد و اعتبار سند به تحقق شرط موكول نگردد. در بحث صفت تجریدی گفتیم كه وقتی سند تجاری امضاء شد و به گردش درآمد، ذاتا و مستقلاً موضوعیت پیدا میكند. مجرد بودن سند تجاری از رابطه حقوقی منشاء خود، برای سهولت و اطمینان در گردش سریع آن در امر تجارت است. سند تجاری ممكن است دست به دست بین تجار به گردش درآید. بنابراین ، همانطور كه تاجر انتقال گیرنده سند ملزم نیست به رابطه حقوقی منشاء صدور سند توجه كند، نباید نگران شروط احتمالی مندرج در سند و ادعاهای جنبی آن مثل ادعای عدم تحقق شرطی كه بین صادر كننده و ایادی بعد از او مقرر شده است باشد. در ماده 313 قانون تجارت می‌خوانیم: « وجه چك باید به محض ارائه كارسازی شود ». در قسمت اخیر ماده ۳ قانون صدور چك نیز آمده است: «هر گاه در متن چك شرطی برای پرداخت ذكر شده باشد ، بانك به آن شرط ترتیب اثر نخواهد داد» . در بند ۲ ماده یك كنوانسیون ۱۹۳۰ ژنو در خصوص شرایط برات، با عبارت « دستور پرداخت بدون قید و شرط مبلغ معین »، بر وصف تنجیزی برات تاكید شده است. در طرح پیش نویس قانون اصلاح قانون تجارت، مقررات مشابه بند 2 ماده یك كنوانسیون ژنو 1930 پیش بینی شده است

 سئوالی كه در اینجا مطرح می‌شود این است كه نوشتن قید و شرط در متن سند چك یا سفته یا برات چه اثر حقوقی دارد؟ آیا شرط، باطل و كان لم یكن تلقی می‌شود یا اینكه نوشتن شرط موجب تبدیل سند تجاری به غیر تجاری می‌گردد؟ عده ای بر این نظرند كه شرط مندرج در سند باطل و كان لم یكن شناخته می‌شود و وجود شرط در متن سند ، موجب استبدال ماهیت سند تجاری نمی‌گردد.

 آقای بابك مسعودی (عضو هیات علمی دانشگاه و وكیل دادگستری) در مقاله ای تحت عنوان اصول حاكم بر اسناد تجاری به استناد قسمت اخیر ماده ۳ قانون صدور چك، ضمن كان لم یكن دانستن شرط مینویسد: «حكم قانونگذار راجع به كان لم یكن بودن شروط مندرج در چك خصوصیتی ندارد تا آن را جزء احكام اختصاصی چك بدانیم بلكه به عكس ملاك آن منطقا در برات و سفته نیز قابل استنباط است . اعمال قاعده بلا اثر بودن شرط با سایر اصول حاكم بر اسناد تجارتی هم سوست و از بی اعتباری غیرمنطقی اسناد تجاری و مخدوش شدن تعهدات امضاء كنندگان سند جلوگیری مینماید . بنابراین صدور سند به صورت مشروط ، اوصاف تجارتی آن را زایل نمیكند بلكه تنها بر شرط مذكور اثری مترتب نمیگردد  این نظر نمی‌تواند مورد قبول واقع شود. زیرا نه تنها وجود شرط موجب بی اعتباری سند و مخدوش شدن تعهدات امضاء كنندگان نمی‌شود و ملازمه ای بین شرط و بطلان سند قابل تصور نیست تا فقط این استدلال را همسو با سایر اصول حاكم بر اسناد تجارتی بدانیم، بلكه باطل و كان لم یكن دانستن شرط، بر خلاف اراده طرفین معامله و اصل صحت و وفای به شرط است.

از طرف دیگر، اینكه بانك نباید به شرط مندرج در چك ترتیب اثر بدهد ، به خاطر آن است كه بانك مرجع قضایی و تشخیص حق و ناحق نیست و وظیفه ای جز پرداخت وجه یا صدور گواهی عدم پرداخت ندارد. لذا حكم مقرر در قسمت آخر ماده ۳ قانون صدور چك منصرف از بحث صفت تنجیزی است و مبین حكمی در مورد صحت و بطلان شرط نمی‌باشد. وقتی شرط صحیح و واجد اعتبار قانونی شناخته شد ، دیگر از نظر حقوقی و قضایی نمی‌توان به آن ترتیب اثر نداد. بنابراین، نتیجه وصف تنجیزی سند تجاری این نیست كه شرط باطل باشد. بلكه باید معتقد باشیم سندی كه به واسطه مشروط شدن به قید و شرط، در برخی موارد وصف تنجیزی خود را از دست می‌دهد ، فقط ماهیت تجارتی آن به سند غیر تجارتی تبدیل می‌شود.

استدال كلی و نسبی:  شرط مندرج در یك سند تجاری ممكن است از ناحیه صادر كننده ، ظهرنویس ( انتقال دهنده ) یا ضامن و در مورد برات ممكن است از ناحیه برات گیر ( قبول كننده برات ) باشد. در گردش یك سند تجاری ، افراد متعدد و با عناوین مختلفی ممكن است دخالت داشته باشند. سئوالی كه مطرح می‌شود این است كه اگر در هر مرحله از مراحل مذكور شرطی در سند نوشته شود، آیا ماهیت آن سند به طور كلی به سند غیر تجارتی تبدیل می‌شود یا اینكه استبدال فقط نسبت به امضاء كننده مشروط و ایادی بعد از او صورت می‌گیرد؟ در پاسخ می‌گوییم؛ اگر شرط از ناحیه صادر كننده سند ( اعم از سفته ، چك یا برات ) باشد ، نباید احكام سند تجاری بر آن بار شود. زیرا چنین سندی واجد آثار اطمینان و عدم استماع ایرادات نخواهد بود.

در ماده دو كنوانسیون 1930 ژنو راجع به برات، بدون اینكه شرط مندرج در برات را بی اعتبار بداند ، سند مشروط را فاقد ارزش برات دانسته است. اما اگر غیر از صادر كننده، از طرف امضاكنندگان دیگر سند تجاری شرطی به سند الحاق شود ، نباید درج چنین شرطی را موجب تبدیل كلی سند بدانیم. بلكه فقط در رابطه بین امضاكننده مشروط و ایادی بعد از او ( و نه بین ایادی بعد از او ) این سند فاقد ارزش سند تجارتی است. در فراز اول ماده 233 قانون تجارت در باره قبولی برات آمده است : « اگر قبولی مشروط به شرط نوشته شد برات نكول شده محسوب است ». واضح و روشن است كه برات نكول شده نیز در زمره اسناد تجارتی و تابع احكام خاص خود می‌باشد. برات دهنده و هر یك از ظهرنویسها در مقابل دارنده برات مسئولیت تضامنی دارند ( ماده 249 قانون تجارت ). با این حال در فراز دوم ماده 233 قانون تجارت می‌گوید : « ... ولی معهذا قبول كننده‌ی بشرط در حدود شرطی كه نوشته مسئول پرداخت وجه برات است ». قسمت آخر ماده 233 مبین این معنا است كه اگر چه در برات نكول شده، مسئولیت قبول كننده مشروط همانند سایر امضا كنندگان برات نیست، ولی نه تنها شرط باطل نیست ، بلكه قبول كننده در حدود شرط خود مسئولیت دارد. هرچند این شرط مانع سرعت و اطمینان لازم در مبادلات پولی است و چه بسا اثبات تحقق شرط مستلزم رسیدگی قضایی بسیار طولانی است. شایان ذكر است كه در طرح پیش نویس اصلاح قانون تجارت، چنانچه شرط مربوط به مرحله صدور سند باشد از نظریه استبدال كلی، و در صورتی كه مربوط به مراحل بعدی باشد از نظریه استبدال نسبی پیروی شده است.

3 – وصف جایگزینی: وضع مقررات خاص و حمایتهای قانونی از اسناد تجاری بخصوص چك، به خاطر آن است كه این اسناد جایگزین پول نقد شود. حجم زیاد و حمل غیر مطمئن پول و سیاستهای جلوگیری از خروج پول از سیستم بانكی و كاهش نقدینگی نزد اشخاص و به منظور فراهم ساختن امكان برنامه ریزی دقیق و اعمال سیاستهای پولی و بانكی، دولتها را بر آن داشته است كه با وضع مقررات خاص و حمایتهای قانونی، اسناد تجاری را در مبادلات تجاری رواج دهند. امروزه اسناد تجاری به عنوان وسیله پرداخت نقشی نظیر پول دارند. با این تفاوت كه پول با برخورداری از پشتوانه دولتی، پرداخت آن تضمین شده و قابلیت گردش نامحدود را دارد، ولی اعتبار اسناد تجاری متكی به اعتبار متعهد یا متعهدین آن و در نتیجه پرداخت وجه سند غیر مطمئن است و قابلیت گردش محدود و مقید دارد. بنابراین، آنگونه كه هدف دولتها و قانونگذاران بوده است، اسناد تجاری به عنوان جایگزین پول رواج پیدا نكرده است. منظور از بحث جایگزینی اسناد تجاری این نیست كه ببینیم چك و سفته و برات در جامعه و مبادلات تجاری به جای پول رواج گسترده و فراگیر پیدا كرده است یا نه. بلكه وصف جایگزینی اسناد تجاری یك بحث حقوقی و در مقام پاسخ به این سئوال است كه آیا دادن سند تجاری در مقام پرداخت تعهد پولی و مدنی موجب برائت مدیون و سقوط تعهد مدنی می‌شود یا خیر؟ اگر پاسخ مثبت باشد، می‌گوییم سند تجاری از وصف جایگزینی برخوردار است. برای روشن شدن مسئله به یك نمونه عملی توجه فرمایید:  در یك معامله راجع به آپارتمان، خریدار به جای پرداخت ثمن چكی معادل ثمن صادر و به فروشنده تسلیم می‌نماید. اما چك به دلیل كسر موجودی در حساب صادر كننده پرداخت نمی‌شود و از سوی بانك محال علیه گواهینامه عدم پرداخت صادر می‌گردد. حال با توجه به اینكه تاخیر در پرداخت ثمن از موجبات حق فسخ برای فروشنده می‌باشد، این سئوال مطرح می‌شود كه آیا صدور چك ولو اینكه وجه آن از سوی بانك محال علیه پرداخت نشود، به منزله پرداخت ثمن و قطعی شدن معامله است یا خیر؟ در همین فرض ، اگر به جای خریدار آپارتمان ، شخص دیگری از جانب او چكی معادل ثمن صادر و تسلیم نماید وضعیت حقوقی مسئله چه خواهد شد؟ اگر در این قبیل موارد، صدور سند تجاری به منزله پرداخت ثمن یا به عبارت دیگر به منزله تبدیل تعهد مدنی به تعهد ناشی از سند تجاری باشد، در این صورت برای سند تجاری وصف جایگزینی قائل شده‌ایم.

در اینكه صدور و تسلیم اسناد تجاری موجب برائت ذمه متعهد از تعهد مدنی و تبدیل آن به تعهد تجاری می‌شود یا خیر اتفاق نظر وجود ندارد. آشنایی با دلایل هر گروه در نفی و اثبات وصف جایگزینی ما را به درك روشنتری از موضوع نزدیك می‌كند. دلایل مخالفان وصف جایگزینی:  عده‌ای معتقدند هرگاه در معامله‌ای از سند تجاری مثل چك یا سفته به عنوان وسیله پرداخت ثمن یا مال‌الاجاره یا سایر تعهدات پولی استفاده شود، به صرف صدور و تسلیم سند، تا وقتی كه وجه سند پرداخت نشده است، تعهد مدیون ساقط نشده و ذمه وی در قبال همان تعهد مدنی منشاء كماكان پابرجا است. این گروه برای اثبات نظر خود به دلایل زیر تمسك می‌جویند:

 1 - تبدیل تعهد به تراضی دو طرف و گاه به موافقت اشخاص ثالث نیاز دارد. این تراضی باید به قصد تبدیل تعهد باشد نه به منظور استفاده از سند تجاری به عنوان وسیله‌ای برای پرداخت.

2 - قصد طرفین از مبادله سند تجاری، ایجاد تعهد جدید باشد. در حالی كه استفاده از سند تجاری فقط طریق ایفای تعهد سابق می‌باشد.

3 - قصد ایجاد تعهد جدید به منظور زوال تعهد سابق باشد. در حالی كه سند تجاری غالباً در تقویت تعهد پیشین دریافت می‌شود، نه برای اسقاط آن.

4 - بین قصد ایجاد تعهد جدید و قصد زوال تعهد سابق ملازمه و پیوند وجود داشته باشد. بنابراین، باید قصد مشترك و ملازمه بین زوال و ایجاد تعهد احراز شود.

 5 - اصل بر عدم تبدیل تعهد است. لذا چه منشاء تردید، سقوط تعهد یا ایجاد تعهدباشد و چه تركیب و ملازمه بین آن دو، در هر حال اصل عدم را جاری میكنیم و بار ارائه دلیل به عهده مدعی وقوع تبدیل تعهد است. 6

 - اصل بر بقای تعهد سابق است مگر اینكه خلاف آن ثابت شود .

۷ - مطابق ماده 292 قانون مدنی، تبدیل تعهد به اعتبار یكی از صور تبدیل دین، تبدیل دائن، یا تبدیل مدیون محقق می‌شود. در حالی كه صدور سند تجاری برای پرداخت بدهی مدنی مشمول هیچ یك از صور مذكور نیست.

 بنابراین، به اعتقاد این گروه صدور سند تجاری نوعی پیوند بین رابطه حقوقی سابق و تعهد برواتی ایجاد می‌كند تا در صورت عدم پرداخت وجه سند تجاری، ذینفع بتواند تعهد اصلی را مطالبه نماید. صدور سند تجاری مثل چك مبتنی بر توافق طرفین در تغییر وسیله پرداخت است و در صورت بلا محل بودن چك تعهد اصلی با تمام آثار خودش پابرجاست و ذینفع برای رسیدن به حق خود مخیر در استفاده از تعهد اصلی یا برواتی است. دلایل طرفداران وصف جایگزینی: گروه دوم معتقد است كه با صدور سند تجاری، دین مدنی ساقط شده و به تعهد تجاری تبدیل می‌شود. به تبع سقوط تعهد مدنی به واسطه تبدیل تعهد ، كلیه تضمینات دین سابق نیز زایل می‌شود. این گروه در توجیه نظر خود به دلایل زیر استناد می‌كنند:

  الف:  همینكه طرفین به صدور سند تجاری تراضی می‌كنند، تبدیل تعهد مدنی به برواتی را پذیرفته اند و ملزم به رضایت خود هستند.

ب : تبدیل تعهد مطابق عرف اقتصادی است. زیرا وقتی در معامله‌ای ثمن كالا به صورت چك دریافت می‌شود ، طلبكار برای رسیدن به طلب خود طبق مقررات سند تجاری اقدام می‌كند.

 ج : ایجاد تعهد مضاعف بر تعهد سابق محتاج دلیل است. بنابراین، اصل عدم تعهد اضافی است.

د :  اشتغال ذمتین به دین واحد صحیح نیست. یعنی یك نفر را نمی‌توان بابت دین واحد دو بار متعهد دانست در مورد وصف جایگزینی اسناد تجاری و تبدیل تعهد مدنی به تعهد تجاری، رویه‌های متفاوتی در دادگاهها اتخاذ شده است. شعبه 65 دادگاه حقوقی دو تهران به شرح دادنامه شماره 689 مورخ 17/10/1373 صدور سفته به منظور پرداخت مال‌الاجاره را به منزله تبدیل تعهد تلقی نموده و با سقوط تعهد اصلی ، ضمانت از آن را هم منتفی دانسته است.

شعبه دوم دادگاه عمومی كرج در دادنامه شماره 478 مورخ 12/10/1374 صدور چك بابت ثمن معامله را ولو اینكه چك مزبور برگشت شده باشد به منزله پرداخت ثمن ( ایفای تعهد ) دانسته است.

 در مقابل، شعبه 186 دادگاه عمومی تهران در دادنامه شماره 2022 مورخ 11/2/1375 ، در رد تبدیل تعهد اصلی به تعهد ناشی از سند تجاری اینگونه استدلال شده است كه « ...مصداق تبدیل تعهد این است كه اسباب تعهد و متعلق موضوع آن با یكدیگر با یكدیگر مغایرت داشته باشد، بدین معنی كه سبب و متعهد‌به غیر از تعهدات عقد قدیم باشد در حالی كه با جایگزین شدن سفته های جدید صرفاً دین سابق به مدیون جدید منتقل شده و در انتقال دین ... وثایق سابقه از بین نمی‌رود.» به نظر می‌رسد آنچه كمتر مورد توجه قرار گرفته این است كه وصف جایگزینی اسناد تجاری حاصل توافق و تراضی طرفین نیست، بلكه صفت جایگزینی ناشی از قواعد حقوقی حاكم بر اینگونه اسناد است. بر خلاف نظر مخالفین وصف جایگزینی، برای تبدیل تعهد مدنی به تعهد برواتی نیازی به احراز قصد تبدیل تعهد و تصریح به اسقاط تعهد سابق و ایجاد تعهد جدید نیست. بلكه استبدال از آثار و نتایج صدور سند تجاری است و در صورتی كه طرفین برای جلوگیری از این اثر توافق نكرده باشند، پذیرش دو تعهد با احكام و آثار متفاوت بر ذمه یك شخص راجع به دین واحد بر خلاف اصل است. وصف جایگزینی نتیجه منطقی وصف تجریدی و موافق با مقررات خاص حاكم بر اسناد تجاری است. بنابراین باید معتقد باشیم، صدور سند تجاری در مقام پرداخت دین مدنی موجب تبدیل تعهد مدنی به تعهد تجاری و سقوط تعهد سابق با تمام تضمینات آن است مگر اینكه طرفین به ضمیمه شدن تعهد جدید به تعهد سابق تصریح كرده باشند، یا با دلایل و مدارك متقن چنین توافقی احراز شود.

4 ـ وصف شكلی:  در اعمال حقوقی شكل سند از اهمیت چندانی برخوردار نیست، بلكه آنچه واجد اهمیت اساسی می‌باشد ماهیت عقد و اصل رضایی بودن آنها است. ولی در اسناد تجاری ، شكل سند از اركان اساسی به شمار می‌رود؛ تا جایی كه عدم رعایت شكل ، باعث خروج سند از شمول مقررات خاص اسناد تجاری می‌شود. استاد محترم جناب آقای بهرام بهرامی در مقاله وصف تجریدی در اسناد تجاری مىفرمایند : «در اسناد تجاری شكل و فرم سند دارای اعتبار و اهمیت بسزایی است . قانونگذار برای صحت و اعتبار اسناد تجاری از نظر شكلی شرایطی را پیش بینی كرده است ... اگر سند تجاری فاقد یك یا چند شرط از شرایط اساسی بوده باشد ، دارنده چنین سندی حق استناد به اصل عدم توجه ایرادات را نخواهد داشت. بنابراین عدم رعایت شرایط شكلی و ماهوی در تنظیم سند تجاری ممكن است بعضاً موجب بلا اعتبار شدن سند مزبور و باعث از دست دادن قوه اجرایی سند و یا حتی موجب خروج سند مزبور از زمره اسناد تجارتی گردد»[].  آقای بابك مسعودی در این باره می‌نویسد: «جنبه شكلی اسناد تجاری ( در حقوق تجارت ایران و كنوانسیون های ۱۹۳۰ و ۱۹۳۱ ژنو ) اهمیت فوق‌العاده‌ای داشته و نقایص شكلی موجب بی اعتباری آنها میگردد . لزوم احترام به شكل و صورت سند ، بدین جهت است كه به امضاء كنندگان سند تفهیم نماید ، تعهد ایشان جنبه تجریدی دارد.» رای تمیزی شماره 1490-13/6/1317 شعبه یك دیوانعالی كشور در مقام بیان همین معنا است : مطابق ماده 310 قانون تجارت صدور نوشته از تاجر به عنوان چك ، وقتی چك محسوب است و احكام و آثار قانونی چك بر آن مترتب مىشود كه صادر كننده در موقع صدور آن ورقه ، نزد محال علیه، وجه و اعتباری داشته و مطابق مقررات تنظیم شده باشد و الا نوشته از اسناد عادی غیر تجارتی محسوب و در حكم حواله عادی تشخیص مىشود و نمىتوان یك چنین ورقه ای را چك رسمی دانست تا احكام برات طبق ماده 249 ق. ت . بر آن جاری شود مطابق ماده 223 قانون تجارت، برات علاوه بر امضا یا مهر برات دهنده باید دارای قید كلمه (برات) در روی ورقه، تاریخ تحریر (روز و ماه و سال)، اسم شخصی كه باید برات را تادیه كند، مبلغ، تاریخ تادیه، مكان تادیه، اسم شخصی كه برات در وجه یا حواله كرد او پرداخته می شود و با تصریح به این كه نسخه اول یا دوم یا سوم یا چهارم الخ است باشد. مطابق ماده 225 این قانون تاریخ تحریر و مبلغ برات باید با تمام حروف نوشته شود. در صورتی كه برات شرایط شكلی مندرج در ماده 223 ( به استثنای قید كلمه برات ) را نداشته باشد؛ به موجب ماده 226 این قانون، آن سند مشمول مقررات راجعه به بروات تجارتی نخواهد بود. مستفاد از مواد 307 و 308 قانون تجارت، سفته ( فته طلب ) باید علاوه بر امضاء متضمن شرایط زیر باشد:  الف) تاریخ صدور،  ب) مبلغی كه باید تادیه شود،  ج) نام گیرنده وجه، د) تاریخ پرداخت.   از مواد 310 تا 313 قانون تجارت به خوبی استفاده می‌شود كه چك در صورتی تجاری و مشمول مقررات خاص اسناد تجاری است كه علاوه بر امضای صادر كننده متضمن تاریخ صدور و مبلغ معین و مفید معنای واگذاری وجوه نزد محال علیه به خود یا دیگری باشد. بنابراین در صورتی كه چك برای منظور دیگری غیر از انتقال وجه، مثل بابت تضمین یا امانت یا به صورت وعده دار، مشروط و سفید امضاء صادر شود به عنوان چك تجاری محسوب نخواهد شد.

 هر چند در مورد چك و سفته مقررات صریحی در قانون تجارت وجود ندارد كه اسناد چك و سفته در صورت نداشتن شرایط شكلی از زمره اسناد تجاری خارج شود. ولی با توجه به ماهیت اسناد تجاری و تبعیت كلی چك و سفته از مقررات برات، می‌توان گفت كه وصف شكلی نسبت به این دو سند نیز ساری است. اگر چه جا دارد كه در بازنگری قانون تجارت به این مهم بطور مستقل توجه شود. در خاتمه این بحث متذكر می‌شد كه اگر برخی از شرایط سند تجارتی، قبل از ظهرنویسی و انتقال به دیگری بر حسب تراضی صادر كننده تكمیل گردد ، اعتبار یك سند تجاری را دارا خواهد بود 5 ـ وصف تبعی ( تجارتی بودن تعهدات براتی ):  اسناد تجاری، نه تنها از نظر شكل، بلكه از جهت چگونگی مطالبه وجه آن، نحوه طرح دعوا، مقررات حاكم بر نحوه رسیدگی و مسئولیت امضاء كنندگان، تابع احكام و مقررات خاصی است كه از آن به عنوان وصف تبعی یا وصف تجاری بودن تعهدات برواتی یاد شده است. هدف قانونگذار این است كه برای تحقق اصل سرعت و اطمینان در امر تجارت، روشهای سهل‌تری در اختیار بازرگان قرار گیرد. مسئولیت تضامنی امضاء كنندگان سند تجاری (موضوع ماده 249 قانون تجارت)، استفاده از شیوه‌های ساده‌ی واخواست و اخذ گواهی عدم پرداخت برای اثبات امتناع مدیون از پرداخت ( موضوع مواد 293 تا 297 و 309 و 314 قانون تجارت و رای وحدت رویه شماره 536 هیات عمومی دیوانعالی كشور مورخ 10/7/1369)، صدور قرار تامین خواسته بدون تودیع خسارت احتمالی ( به شرط رعایت مواعد قانونی )(موضوع ماده ۲۹۲ قانون تجارت و بند ج ماده 108 قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی ) و ممنوعیت خوانده دعوای مستند به اسناد تجاری برای درخواست تامین خسارت احتمالی ( موضوع ماده ۱۱۰ همان قانون )، معافیت اتباع خارجی از دادن تامین در دعاوی راجع به اسناد تجاری ( موضوع بند 2 ماده 144 همان قانون )، كوتاه بودن مدت مرور زمان ( موضوع ماده 318 قانون تجارت ) و محدودیت‌های زمانی برای قبول یا نكول یا واخواست و اقامه دعوا ( موضوع مواد 235 ، 265 ، 274 ، 285 تا 290 و 315 قانون تجارت ) و همچنین عدم امكان تقسیط بدهی ناشی از سند تجاری ( موضوع ماده 269 قانون تجارت ) از مهمترین مقررات خاص اسناد تجاری است. علاوه بر این، پیش بینی صلاحیت محلی اختیاری در دعاوی بازرگانی و نیز امكان پیش بینی محاكم خاص از دیگر امتیازات اسناد تجاری است.

در بسیاری از كشورها رسیدگی به دعاوی بازرگانی در صلاحیت ذاتی دادگاههای تجاری است. ولی در قانون ایران ، متاسفانه تا كنون گام عملی در این راستا برداشته نشده است. جا دارد این موضوع مورد توجه قانونگذار قرار گیرد و تا وضع قانون خاص، رئیس قوه قضائیه می‌تواند با استفاده از اختیارات حاصل از ماده 4 قانون تشكیل دادگاههای عمومی و انقلاب، شعبی از دادگاهها را مامور رسیدگی به دعاوی تجاری نماید. 6 ـ وصف قابلیت انتقال: از دیگر اوصاف اسناد تجاری قابلیت انتقال و واگذاری آنها است. وصف مبادله‌ای اسناد تجاری علاوه بر نقشی كه در اقتصاد دارد و باعث سرعت و سهولت اعمال بازرگانی می‌گردد؛ با هر بار ظهرنویسی و انتقال، موجب افزایش اعتبار سند تجاری می‌شود. زیرا افراد بیشتری در قبال پرداخت وجه سند مسئولیت تضامنی پیدا می‌كنند. به موجب مواد 245 ، 309 و 312 قانون تجارت، اسناد تجاری ( برات، سفته و چك ) از این قابلیت برخوردارند كه به صرف امضاء در ظهر آن به دیگری منتقل گردند. حتی اگر در متن چك یا برات یا سفته به قابلیت انتقال یا عبارتی نظیر « به حواله كرد » تصریح نشده باشد، سند تجاری ذاتاً قابلیت نقل و انتقال را دارد.

در اینجا دو سئوال اساسی مطرح می‌شود كه به بررسی آن می‌پردازیم: سئوال اول : اگر صادر كننده یا هر یك از ظهر نویسها، انتقال سند و ظهرنویسی را منع كند ، چه اثر حقوقی بر ممنوعیت مزبور مترتب است؟ آیا سند از زمره سند تجاری خارج می‌شود؟ آیا شرط ممنوعیت بلا اثر و كان لم یكن شناخته می‌شود؟ یا اینكه شرط معتبر است و سند مشمول مقررات اسناد تجاری هست، ولی قابل انتقال نیست؟ حالت چهارمی هم قابل تصور است و آن اینكه شرط مانع انتقال نیست، با این تفاوت كه منتقل الیه بعد لحظه اندراج شرط باید در حدود شرط خود را ذیحق در مطالبه بداند و منتظر ایرادات احتمالی صادر كننده یا ظهرنویس شرط كننده باشد. در جامعه به موارد متعددی برخورد می‌كنیم كه صادر كننده چك، روی عبارت « یا به حواله كرد » خط زده است ، یا اینكه مهر قرمز رنگی با عنوان « غیر قابل انتقال و ظهر نویسی » بر روی چك حك شده است. شعبه پنجم دادگاه عمومی تهران با این استدلال كه صادر كننده چك روی كلمه « حواله كرد » را قلم زده است، چك را غیر قابل ظهرنویسی دانسته و در خصوص شكایت دارنده‌ای كه با ظهرنویسی چك به وی منتقل شده ، متهم را تبرئه كرده است. با در نظر گرفتن مجموع قواعد حاكم بر اسناد تجاری از یك سو، و اعتبار شروط و قراردادهای خصوصی از سوی دیگر، باید بگوییم كه اگر چه شرط منع ظهرنویسی و انتقال معتبر است، ولی این شرط مانع انتقال سند تجاری كه به آن انتقال ساده می‌گویند، نیست. منتها اگر در رابطه بین منع كننده انتقال و طرف دیگر، مسائلی از قبیل تهاتر، فسخ و بطلان پیش آید، دارنده سند كه علیرغم ممنوعیت انتقال، آن را از ظهرنویس دریافت كرده است نمی‌تواند به اصل عدم استماع ایرادات استناد كند. این معنی در قانون تجارت ایران تصریح نشده است. ولی مقتضای جمع بین وصف قابلیت انتقال و اعتبار شرط همان است كه گفته شد. سئوال دوم:  آیا می‌توان سند تجاری را بدون تصریح در ظهر آن، به موجب سند یا قرارداد جداگانه به دیگری انتقال داد؟

 قانون تجارت ایران در این زمینه ساكت است . ممكن است چنین تصور شود كه عبارت « ظهرنویسی » مذكور در مواد 245 و 312 قانون تجارت ظهور در این معنی دارد كه انتقال باید لزوماً در خود سند قید شده باشد. همچنین ممكن است گفته شود كه اگر انتقال در خود سند قید نشود، سلسله ظهرنویسان قابل شناسایی نخواهند بود و بعلاوه دارنده سند از امكان مراجعه به تعداد بیشتری از ظهرنویسها محروم خواهد شد. ولی همانطور كه در وصف شكلی و وصف تنجیزی در مورد اعتبار شرط گفته شد، هر یك از ظهر نویسها میتواند با توافق طرف معامله، خود را از مسئولیت تضامنی ناشی از سند تجاری مبرا كند. بنابراین، همانطور كه سند در وجه حامل ممكن است به قبض و اقباض منتقل شود، بدون اینكه انتقال دهنده خود را مسئول تضامنی پرداخت وجه سند بداند، در اینجا می‌گوییم انتقال سند با نوشته جداگانه منعی ندارد؛ لیكن اگر انتقال با امضا در ظهر سند نباشد، عنوان ظهرنویس و مسئولیتهای ناشی از آن بر انتقال دهنده صدق نمی‌كند. در ماده 16 ضمیمه اول كنوانسیون 19 مارس1931 ژنو در مورد قانون متحدالشكل راجع به چك تصریح شده است كه ظهرنویسی باید روی چك یا برگه منضم به آن نوشته شود و به امضای ظهرنویس برسد.

 سفته ، بدون نام در تنظیم سفته ، این امکان وجود دارد که بدهکار،سفته ای را که صادر می کند ، بدون ذکر نام طلبکار به وی بدهد که این طوری فرد می تواند یا خودش در سررسید برای گرفتن پول اقدام کند یا این که آن را به دیگری حواله بدهد، عبارت «حواله کرد» در سفته به شخص دارنده این اختیار را می دهد که بتواند سفته را به دیگری منتقل کند، ولی اگر «حواله کرد» خط زده شود، دارنده سفته نمی تواند آن را به دیگری انتقال دهد و تنها خود وی باید برای وصول آن اقدام کند، علاوه بر آن  می تواند با پشت نویسی آن را به شخص دیگری انتقال دهد.

پشت نویسی سفته پشت نویسی سفته مانند چک برای انتقال سفته به دیگری یا وصول وجه آن است ، اگر پشت نویسی برای انتقال باشد دارنده جدید سفته دارای تمام حقوق و مزایایی می شود که به آن سند تعلق دارد.انتقال سفته با امضای دارنده آن به عمل می آید، دارنده سفته می تواند برای وصول وجه آن به دیگری وکالت دهد که در این صورت باید وکالت برای وصول قید شود.

راه هایی برای وصول سفته ( واخواست سفته ) برای آن که دارنده سفته بتواند از مزایای قانونی آن برخوردار شود، باید نکات زیر را رعایت کند: دارنده سفته باید در سررسید سفته را مطالبه کند.  اگر وجه سفته پرداخت شد که خب قضیه تمام است ، ولی در صورت عدم پرداخت ، دارنده سفته باید ظرف 10 روز از تاریخ سر رسید، سفته را واخواست کند .

 واخواست اعتراض رسمی است به سفته ای که در سررسید آن پرداخت نشده و علیه صادرکننده سفته به عمل می آید. از آنجا که این اعتراض باید رسما به صادرکننده ابلاغ شود، واخواست در برگه های چاپی که از طرف وزارت دادگستری تهیه شده نوشته می شود ، علاوه بر این بانک ها نیز واخواست نامه چاپی مخصوص دارند. در واخواست رونوشت کامل سفته نوشته می شود و دستور پرداخت وجه سفته که به وسیله دادگاه انجام میگیرد، آورده می شود. واخواست نامه با استفاده از کاغذ کاربن در 3 نسخه مشابه (یک نسخه اصل و 2 نسخه رونوشت) تنظیم شده و به وسیله واخواست کننده امضا می شود. پس از چسباندن تمبر که مبلغ آن را دادگاه مشخص می کند ( در حال حاضر مبلغ تمبر دادخواست 15000 ریال میباشد) به دستور دادگاه ، سفته به وسیله مامور اجرا (طبق مقررات مربوط به ابلاغ به صادرکننده سفته) ابلاغ می شود. البته باید توجه داشت که هیچ نوشته ای نمی تواند جایگزین واخواست نامه شود. مامور ابلاغ نسخه دوم واخواست نامه را به ابلاغ شونده یا محل اقامت او می دهد. نسخه اصلی به واخواست کننده تسلیم و نسخه سوم در دفتر واخواست دفتر دادگاه بایگانی می شود. برای استفاده از مسوولیت تضامنی پشت نویس ها ، دارنده سفته باید ظرف یک سال از تاریخ واخواست ، دادخواست خود را به دادگاه تقدیم کند. اگر دارنده سفته به این وظیفه قانونی عمل نکند، دعوی او علیه پشت نویس ها پذیرفته نمی شود. دارنده سفته ای که واخواست شده و در موعد مقرر اقامه دعوی کرده ، می تواند از دادگاه بخواهد که اموال طرف دعوی را پیش از رسیدگی و صدور حکم به نفع او توقیف کند. در این حالت پس از صدور حکم ، دارنده سفته در وصول طلبش از مال توقیف شده ، به دیگران تقدم دارد . در صورت اقامه دعوی علیه صادر کننده و پشت نویس در برگه دادخواست در مقابل ستون مربوط به خوانده می توان نام صادرکننده و پشت نویس یا پشت نویسان را ذکر کرد و در توضیح دادخواست در قسمت شرح دعوی از دادگاه محکومیت خوانده ردیف اول به عنوان صادرکننده و خوانده ردیف دوم به عنوان پشت نویس را به صورت تضامنی درخواست کرد. دارنده سفته ای که واخواست شده و در موعد مقرر اقامه دعوی کرده ، می تواند از دادگاه بخواهد که اموال طرف دعوی را قبل از رسیدگی و صدور حکم به نفع او توقیف کند . در این حالت پس از صدور حکم ، دارنده سفته در وصول طلبش از مال توقیف شده ، به سایرین تقدم دارد . دادگاه نیز به محض تقاضای دارنده سفته، ممکن است معادل وجه آن از اموال طرف مقابل به عنوان تامین توقیف کند .

 ارکان واخواست نامه : واخواست نامه دوستون دارد ستون اول اطلاعات کلی در خصوص مشخصات سفته دارنده سفته و متعهد را نشان میدهد.

واخواست کننده : نام و شغل و آدرس دارنده سفته  اولین قسمت واخواست نامه است که باید از روی سفته تکمیل شود این نام همان نام نوشته شده روبروی  عبارت"به حواله کرد000" است.

شرح واخواست : سررسید سفته و امضاء دارنده سفته  نیز در این محل نوشته میشود.

شماره کنترل خزانه دایکل: شماره سریالی که با رنگ قرمز و در بالای سفته مجاورت تمبر سفته چاپ شده است در این محل نوشته میشود این شماره معمولا یک شماره 6 رقمی و سری چاپ آن می باشد.

جای تمبر: محلی برای الصاق تمبر واخواست به مبلغ 15000 ریا ل.

 شرح دادخواست: در ادامه سررسید سفته ،محل پرداخت، شماره سریال، و در ادامه تاریخ به حروف  و نام دارنده سفته و همچنین مبلغ سفته به حروف و در انتهای این بخش مشخصات متعهد از روی سفته نوشته میشود.

ظهر سفته ( پشت سفته) بند آخر این ستون مربوط به مشخصات ظهر(پشت) سفته است که مشخصات ضامن یا ضامنین و نوع تعهدی را که سپرده اند ذکر میشود بهتر است تمامی متن پشت چک بدون کم و کاست نوشته شود0 در ستون دوم  نام و مشخصات متعهدو همچنین نتیجه عملیات قضایی انجام شده در جریان وصول سفته نوشته میشود.

  وجه سفته را از کی بگیریم؟ در صورتی که سفته ای چند بار پشت نویسی شود یعنی افراد متعددی آن را گرفته و به فرد دیگری منتقل کرده باشند، دارنده آن می تواند به هر کدام از آنها مراجعه کند. کسی که سفته را امضا کرده و پشت نویس ها همگی در مقابل دارنده آن مسوولیت تضامنی دارند، یعنی دارنده سفته در صورت عدم پرداخت ، می تواند به هر کدام از آن ها که بخواهد (به صورت منفرد) یا به دو یا چند یا تمامی آنها (به صورت دسته جمعی) مراجعه کند . همین حق رجوع را هر یک از پشت نویس ها نسبت به صادرکننده سفته و پشت نویس های قبلی خود دارد. بنابراین صادرکننده به علاوه پشت نویس ها، همگی مسوول پرداخت وجه سفته خواهند بود. به این ترتیب انبوهی از مسوولیت ها برای پرداخت مبلغ مندرج در سفته ایجاد می شود. این مسوولیت در اصطلاح مسوولیت تضامنی نامیده می شود.

 کاربردهای دیگر سفته در بازار روشهای خرید و فروش سفته و حسابداری آن یکی از روشهای خرید و فروش اوراق سفته در بازار اعمال نرخ تنزیل و واگذاری سفته به افراد دیگر است در ادامه و صرفا جهت اطلاع همکاران محترم اطلاعات اندکی در این خصوص ارائه می نمایم .

تنزیل روش تعیین نرخ بهره میزان معینی سرمایه است . این روش اساساً برای محاسبه ی ارزش نقدی طلب مدت دار به کار گرفته می شود. بنابراین هر گاه نرخ بهره یا نرخ تنزیل معادل 10 درصد و مبلغ اسمی طلب یک ساله ای برابر 110 ریال باشد، ارزش نقدی یا کنونی طلب مزبور برابر 100 ریال خواهد بود.

این روش در ارزیابی طرح هایی که مخارج و درآمدشان طی چند سال آینده تحقق می یابد مورد استفاده بسیار دارد و مقایسه طرح های مختلف را میسر می سازد. تنزیل در محاسبه ارزش حال برات خارجی و نیز محاسبه ارزش روز اوراق بهادار و نرخ ارز به کار گرفته می شود. متداول ترین عمل تنزیل در فروش اسناد مدت دار چون سفته است که یک بستانکار، به هر دلیل، از بدهکاری دریافت می کند، ولی پیش از سررسید سند مایل است آن را به فرد یا مرجع دیگر بفروشد، و در حال، میزان کمتری از مبلغ اسمی سند بدست آورد.

نرخ تنزیل : نرخی که منافع یا هزینه های آتی بر اساس آن تنزیل می شوند را نرخ تنزیل می نامند؛ و این به دلیل رجحان زمانی یا وجود نرخ بهره مثبت است . بدین ترتیب هرگاه فردی درآمد سالانه ای برابر 100 ریال داشته باشد، 100 ریال سال نخست در زمان حاضر ارزشی کمتر از 100 ریال خواهد داشت ، زیرا فرد مزبور منفعت کنونی خود را به منفعت آینده ترجیح می دهد، یا اینکه 100 ریال زمان حاضر می تواند با نرخ بهره  r سرمایه گذاری شود و در مدت یک سال به  ریال افزایش یابد. از این رو برای این فرد انتخاب 100 ریال در زمان حاضر یا ریال در یک سال آتی یکسان است. از اینجا نتیجه می شود که او همچنین نسبت به انتخاب  ریال در زمان حال یا 100 ریال در یک سال آینده (تقسیم هر دو طرف برr +1 )  بی تفاوت است. مبلغ ریال ارزش حال خالص و r نرخ تنزیل نامیده می شود. نرخ تنزیل مجدد : نرخ تنزیل مجدد نرخی است که با آن بانک مرکزی اوراق بهادار بانکهای تجاری را تنزیل می کند . چون بانک تجاری یکبار این اوراق را برای مشتریان خود تنزیل کرده است ، تنزیل این اوراق به وسیله بانک مرکزی ، تنزیل مجدد خوانده می شود . تغییر نرخ تنزیل مجدد باعث تغییر سایر نرخهای بهره در در اقتصاد میگردد .

اگر هدف کاهش حجم اعتبارات باشد ، بانک مرکزی نرخ تنزیل مجدد را افزایش میدهد . افزایش نرخ های بهره باعث کاهش تقاضا برای وام میگردد اما افزایش نرخ بهره از طرف دیگرفعالیتهای اقتصادی را کاهش می دهد . کاهش وام های اعطایی بانک های تجاری به مشتریان حجم سپرده ها را کاهش می دهد و باعث کاهش قدرت خرید مردم و در نتیجه کاهش تقاضا و سطح عمومی قیمتها می گردد . با کاهش نرخ تنزیل مجدد هزینه وام کاهش می یابد ، این مسئله باعث افزایش اعتبارات شده و حجم سپرده ها و قدرت خرید را افزایش می دهد و از طریق افزایش تقاضا باعث افزایش حجم فعالیت های اقتصادی و سطح عمومی قیمتها می گردد علاوه بر این در کشورهای پیشرفته افزایش نرخ تنزیل مجدد باعث ورود سرمایه به اقتصاد و کاهش آن باعث خروج سرمایه اقتصاد می گردد.

بازار تنزیل : بازار تنزیل بازاری است برای فعالیت موسسات تنزیل، بانک ها و دیگر سازمانهای مشابه جهت اعطای وامهای کوتاه مدت. از این رو بازار تنزیل کارکردی شبیه بازار پول دارد. فعالترین بازار تنزیل در لندن است، ولی چنین بازارهایی کمابیش در اغلب مراکز مالی فعالیت دارند. در تفکر اسلامی، موضوع بیع دین ( تنزیل )، ریشه ای عمیق و دیرینه دارد و در جامعه اسلامی و تاریخ اقتصادی آن از صدر اسلام مورد پذیرش قرار گرفته و به آن عمل شده است؛ یکی از معاملات رایج در جزیره العرب که در اسلام نیز با شرایطی مورد قبول واقع شده، خرید دین یا ذمه شخص توسط شخص دیگر است.

این موضوع در اندیشه متفکران اسلامی و اقتصاددانان مسلمان معاصر نیز مطرح بوده و لذا درباره آن به تبادل نظر و اندیشه پرداخته اند. نمونه ذیل یکی از مواردی است که به این مساله پرداخته و در آن بازارهای اولیه و ثانویه خرید و فروش دین را مطرح می نماید: بازار اولیه آن بازاری است که ارتباط در آن به طور مستقیم بین داین فروشنده دین با خریدار دین است. حال اگر خریدار دین، مالکیت دین خریداری شده را حفظ کند تا مهلت آن دین فرا برسد و به اصطلاح دین حال گردد، معامله در سطح بازار اولیه ، خاتمه می پذیرد و از آن فراتر نمی رود. اما بسیاری از دیون، معامله و بیع آنها، تکرار گردیده و در بازارهای منظم و مخصوصی صورت می پذیرد. این دیون در این بازارها دست به دست می شوند تا مهلت آنها خاتمه یابد و حال گردند، در چنین صورتی این بازارها، بازارهای ثانویه برای دیون می باشند.

تنزیل در مورد اسناد  اعتباری یعنی واگذاری اسناد دریافتی قبل از سررسید به مبلغی کمتر از مبلغ اسمی.مثلا اگر شما سفته ای به مبلغ 100000 ریال به سررسید 3 ماه دیگر دریافت کرده اید در همان ماه اول یا ماه دوم و قبل از تاریخ سررسید آنرا تبدیل به وجه نقد کنی. البته اینکار برای شما هزینه ای دارد . مثلا اگر نزد بانک تنزیل کنید بانک درصدی را بعنوان هزینه ی تنزیل از مبلغ پرداختی به شما کسر میکند. مثال: شرکت الف در قبال طلبی به مبلغ 1500000 ریال سفته 3 ماهه ای با نرخ 10% در تاریخ 1/5/88 دریافت موده و در تاریخ 1/6/88 با نرخ 12% انرا تنزیل کرده است.مطلوبست ثبت دو رویداد فوق با فرض انکه مبلغ بهره سفته درتاریخ سررسید شناسایی شود. جواب:

 1/5اسناد دریافتنی1500000 حسابهای دریافتنی 1500000 1/6                                    1500000* 10%*  3/12 =37500 درامد بهره سفته 3 ماهه 1537500*12% *2/12 =30750 

 هزینه بهره تنزیل سفته ---------- 6750  وجه نقد 1506750 اسناد دریافتنی تنزیل شده 1500000 درامد بهره                    6750 اما تنزیل در مورد سرمایه گذاری یا طلب و ... که جریانات نقدی را در اینده برای ما به همراه دارند به اینگونه است که ما با استفاده از نرخ بازده مورد انتظار که ریسک جریانات نقدی را نشان میدهد ارزش فعلی جریانات نقدی اینده را محاسبه می کنیم.

مثال:اقای... سهام شرکت الف را خریداری کرده است.انتظار می رود شرکت الف در 4 سال اینده سودهای نقدی به شرح زیر پرداخت نماید.اگر پیش بینی شود اقای ... در پایان دوره نگهداری هر سهم را به قیمت 9000 ریال بفروشد بهترین قیمتی که هم اکنون برای سهم پرداخت می نماید چه قیمتی است؟(نرخ بازده مورد انتظار اقای ... 20% است) سال اول 1000            سال دوم 1200           سال سوم 1500          سال چهارم 1100 جواب: 1000              1200         1500             1100            9000           ارزش فعلی = ----------- + ---------- + ------------ + ------------ + ------------- = 7405 (1.2)           (1.44)         (1.728)          (2.0736)       (2.0736)      عددهای مخرج به این صورت محاسبه می شوند : سالی که سود دریافت می شود (1)+نرخ بازده مورد انتظار به این عمل تنزیل جریانات نقدی گفته می شود که به ما میگوید ارزش کنونی پولی که در اینده برای ما ایجاد می شود چقدر است.یعنی ما برای سودهای به شرح فوق که طی 4 سال اینده در یافت میکنیم بعلاوه مبلغ حاصل از فروش سهام در اخر سال 4 ام باید مبلغ محاسبه شده را بپردازیم.

منابع و ماخذ:

- قانون مناقصات

- سایت بانک مسکن

- سایت بانک سامان

- قانون تجارت

- قانون مدنی

- قانون چک

- اصول حسابداری 2                      -          صادق شجاعی – دکتر رحمت الله محمدی پور


برچسب‌ها: سفته, نحوه تکمیل سفته, آیین نامه تضمین معاملات دولتی, نحوه وصول سفته, نحوه اخذ سفته به عنوان تضمین معاملات دولتی
+ نوشته شده در  جمعه ششم مرداد 1391ساعت 18:48  توسط عزت الله ناصری ( رهگذر )  |